Het krampachtig vasthouden aan een verloren imperium

Geschreven door Kilian Ruiter

Op 24 maart 2021 begonnen de kwalificatiewedstrijden voor het Wereldkampioenschap voetbal (hierna: WK) dat in 2022 in Qatar zal worden gehouden. Op dat moment domineerden vooral de statements van verschillende Europese landen tegen de massale mensenrechtenschendingen bij de bouw van de voetbalstadions in Qatar het nieuws. Vanwege al deze commotie heeft men nog een andere controversiële gebeurtenis die zich tijdens deze kwalificatieperiode heeft afgespeeld over het hoofd gezien. Om zich voor het WK te kwalificeren, moest Spanje het tegen Kosovo opnemen. De Spaanse voetbalbond en de Spaanse pers hadden het echter over een wedstrijd tegen het ‘territorium Kosovo’ in plaats van gewoon Kosovo. Ook was er nergens een schim van de nationale vlag te bespeuren. Tijdens de wedstrijd had de commentator van de Spaanse nationale televisie het niet een keer over Kosovo.  Maar waarom weigert Spanje het beestje bij de naam te noemen? In dit artikel zal worden ingegaan op deze vraag en de beantwoording daarvan.  

In 2008 scheidde Kosovo zich eenzijdig van Servië af. Sinds deze onafhankelijkheidsactie wordt het land door 98 van de 193 leden van de Verenigde Naties erkend. Veel landen volgen het voorbeeld van China en Rusland om het land niet te erkennen en het dus nog altijd als Servisch grondgebied te zien. In het Westen erkennen de VS en het grootste deel van de EU (waaronder Nederland) Kosovo als een onafhankelijke staat. Toch zijn er vijf lidstaten in de EU die Kosovo niet als een staat willen erkennen. Dit zijn Spanje, Roemenië, Griekenland, Cyprus en Slowakije. Al deze landen weigeren Kosovo te erkennen, uit angst dat ze hierdoor een precedentwerking in eigen land in gang zullen zetten. Griekenland en Cyprus hebben bijvoorbeeld al een eenzijdige afscheiding meegemaakt en vrezen dan ook dat een erkenning van Kosovo tot een legitimatie van de eenzijdig geproclameerde Turkse Republiek van Noord-Cyprus kan leiden.  Slowakije en Roemenië zijn tegen een erkenning van Kosovo omdat deze landen bang zijn voor het oplaaien van separatistische tendensen onder hun Hongaarse minderheden in respectievelijk Zuid-Slowakije (600.000 Hongaren) en de noordwestelijke Roemeense landstreek Transsylvanië (ruim 1,5 miljoen).[1]

Spanje worstelt al decennia met separatistische gevoelens in de noordelijke regio’s van het land. In Baskenland streed de separatistische beweging ETA voor onafhankelijkheid van Baskenland. Een overtuiging waar geweld niet werd geschuwd gezien de 800 doden die in deze strijd zijn gevallen. Op 10 januari 2011 kondigde de (terroristische) beweging een staakt-het-vuren af en sindsdien hebben er ook geen aanslagen of liquidaties meer plaatsgevonden.

Het Catalaanse separatisme is de laatste jaren evenwel dominanter aanwezig. Zowel in 2012 als in 2017 hield de Catalaanse regering een (illegaal) onafhankelijkheidsreferendum, waarvan laatstgenoemd referendum tot op de dag van vandaag nog tot felle discussies in Spanje leidt. Toen het referendum in 2017 werd gehouden, stuurde de centrale regering in Madrid duizenden agenten van de nationale politie om het referendum koste wat kost tegen te houden. Het ging zelfs zover dat de politie het gebruik van excessief geweld jegens vreedzame stemmers niet schuwde. Het gevolg was dan ook dat duizenden Catalaanse burgers tijdens de dag van het referendum door de politionele acties gewond raakten.

Uiteindelijk stemde maar 40 procent van alle kiesgerechtigden waarvan 90 procent vóór een afscheiding van Spanje stemde. Een paar weken later verklaarde het Catalaanse parlement daadwerkelijk de onafhankelijkheid waardoor de Spaanse autoriteiten ingrepen en de autonome bevoegdheden van de regio opschortten. Catalonië kwam niet alleen onder curatele te staan, ook werden er in totaal 3000 mensen die een rol bij het referendum speelden opgepakt en vervolgd. Hieronder zaten gekozen politici, burgeractivisten en de top van de Mosso’s d’esquadra (de Catalaanse politie). De meest onfortuinlijke separatisten werden tot een gevangenisstraf van 12 jaar veroordeeld. Anderen, zoals de regiopresident Carles Puidgedemont, vluchtten naar het buitenland en leven sindsdien in ballingschap. Tot op de dag van vandaag heeft Spanje tevergeefs om overlevering van de gezochte ‘rebellen’ aan België en Duitsland gevraagd. België weigerde gehoor te geven aan de Spaanse verzoeken, terwijl Duitsland Puidgedemont enkel wilde overleveren indien hij in Spanje alleen maar voor misbruik van overheidsgeld zou worden vervolgd. Deze garantie werd door de Spaanse justitiële autoriteiten van de hand gedaan aangezien ze de Catalaanse regiopresident absoluut voor rebellie willen vervolgen, dat ook een hogere strafeis kent. Het feit dat zowel België als Duitsland niet bereid waren om de gevluchte Catalanen voor de zwaarste delicten overleveren toont misschien aan hoe buitenproportioneel de Spaanse autoriteiten handelen.

Ook kan men vraagtekens zetten bij de onafhankelijkheid van Spaanse constitutionele rechters. In Spanje is het namelijk zo dat de rechtspraak behoorlijk gepolitiseerd is. Het bestuur van de rechterlijke macht (de Consejo General del Poder Judicial) wordt door het parlement aangesteld. Het zijn de grootste partijen die dus een grote invloed bij de aanstelling hebben.  Hoewel het bestuur in theorie dus onafhankelijk is, zijn de leden ervan ideologisch verwant aan een van de grote partijen (progressief of conservatief) en komt het dus ook voor dat de stemverhouding in het bestuur van de rechterlijke macht de verhoudingen in het parlement precies weerspiegelen. Kleine partijen, zoals Baskische of Catalaanse partijen, trekken bij deze onderhandelingen aan het kortste eind en hebben geen aan hen verwante juristen en magistraten in de Consejo General del Poder Judicial.

Men kan hier ook wel een kritische blik op de Europese Unie werpen. De Spaanse autoriteiten zijn als een bezetene tekeergegaan door (vreedzame) burgeractivisten en democratisch gekozen politici te arresteren en in politiek gemotiveerd processen tot jarenlange gevangenisstraffen te veroordelen. Gek genoeg hoorde men geen enkel kritisch geluid van zowel de Europese commissie als het Europees parlement. Instanties die er wel als de kippen bij zijn wanneer Polen en Hongarije wetgeving maken die het mogelijk maakt om rechters op pensioen te sturen. Het toont toch wel een beetje de hypocrisie van de Europese Unie aan, gelet op het feit dat het politiek bezien niet uitkomt om Spanje ook te bekritiseren.

Maar niet alleen op het vasteland ziet Spanje haar territoriale eenheid bedreigd worden. Ook op het Afrikaanse vasteland worden de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla door buurland Marokko begeerd. Op 18 mei laaide er een hoog diplomatiek conflict tussen Marokko en Spanje op toen laatstgenoemd land Brahim Ghali vanwege de gevolgen van een besmetting met het coronavirus in een Spaans ziekenhuis behandelde. Ghali is een belangrijke figuur van de Polisario. Dit is een guerrillabeweging die voor onafhankelijkheid van de Westelijke Sahara strijdt. Dit gebied was tot 1975 een Spaanse kolonie, en werd daarna door Marokko geannexeerd. In tegenstelling tot de meeste landen erkent Spanje de annexatie door Marokko niet. Dat het gevoelig ligt bleek wel toen Marokko ineens de poort van de grens met Ceuta wijd open liet staan en massaal aan de eigen inwoners mededeelde dat ze zonder probleem de (zwaar versterkte) grens met Spanje konden oversteken.  Het gevolg was dat 8000 Marokkanen illegaal Spaans grondgebied wisten te bereiken zonder dat de Marokkaanse grensbewaking ingreep. Veel van deze migranten werden meteen weer teruggestuurd, maar Spanje zat alsnog met 1500 minderjarigen in haar maag. Ondertussen heeft Marokko haar grenzen weer dichtgegooid, maar het doel was bereikt.

De vergelijking tussen de situaties van Kosovo en de Westelijke Sahara 
Deze hele Spaanse politiek van territoriale eenheid roept toch enkele kritische vragen op. Aan de ene kant erkent Spanje Kosovo niet als een zelfstandige staat en beschouwt Spanje het dus nog als Servisch grondgebied, terwijl Madrid aan de andere kant de Westelijke Sahara wel als een zelfstandig gebied ziet ondanks dat de rest van de wereld dit gebied als een onderdeel van Marokko ziet (of de annexatie van Marokko rechtmatig is wordt hier in het midden gelaten). Zeker als men naar de (ietwat vage) criteria die het internationaal recht voor soevereiniteit biedt is het toch wel een vreemde situatie. De algemeen aanvaarde criteria voor een zelfstandige staat zijn dat de entiteit moet aantonen dat ze (i) een permanente bevolking, (ii) een afgebakend territorium, (iii) een eigen regering en (iv) het vermogen heeft om betrekkingen met andere staten aan te gaan.2 Zowel Kosovo als de Westelijke Sahara voldoen allebei aan de eerste vier criteria. Beide landen verschillen echter immens qua vermogen om betrekkingen met andere staten te gaan. Hoewel Kosovo (door het gebruik van veto’s door Rusland en China in de veiligheidsraad) geen lid van de VN is, wordt het land wel door de helft van de internationale gemeenschap erkend. Zoals eerder vermeld zitten daar ook grote spelers als de VS en bijna de hele Europese Unie bij. Al deze landen hebben door middel van ambassades diplomatieke banden met Kosovo.

Als we nu vervolgens gaan kijken naar de Westelijke Sahara, dan zien we toch wel een treuriger beeld in de diplomatieke betrekkingen met de rest van de wereld. Geen enkele wereldmacht heeft diplomatieke betrekkingen met het land. Net voor het einde van zijn ambtsperiode heeft de Amerikaanse president Donald Trump zelfs het gebied als Marokkaans grondgebied erkend. Ook de EU heeft geen formele banden met het gebied. De enige landen die wel diplomatieke betrekkingen hebben zijn obscure landen als Venezuela, Iran en Noord-Korea. Ironisch is toch ook wel dat de Spaanse regering uit humanitaire gronden de leider van een Afrikaanse separatistische guerrillabeweging opneemt, terwijl het aan de andere kant vreedzame Catalaanse separatisten voor 12 jaar opsluit en de gevluchte separatisten door middel van Europese Aanhoudingsbevelen kostte wat kost naar Spanje wil terughalen om ze te berechten.

Een theorie voor deze inconsistente politiek is dat de Spaanse regering als de dood is om ook de Spaanse enclaves in Noord-Afrika kwijt te raken. Een erkenning van de annexatie van de Westelijke Sahara door Marokko zou immers de Marokkaanse claim op Ceuta en Melilla versterken. Men zou zich überhaupt kunnen afvragen wat die enclaves nu zo bijzonder maken? In tegenstelling tot Baskenland en Catalonië zijn deze twee enclaves economisch vrij marginaal. Ook het inwoneraantal en het grondgebied is nauwelijks bijzonder te noemen. De enige reden voor het behoud van deze kleine enclaves lijkt een soort verlangen naar het voormalige Spaanse wereldrijk. Een rijk dat begon te vervallen bij de Vrede van Munster in 1648, toen de Nederlanden zich definitief hadden losgemaakt van het Spaans gezag. Of wat te denken van alle kolonies in Zuid-Amerika die zich in de 19de eeuw allemaal massaal afscheidden van een sterk verzwakt Spanje. Of het verlies van de laatste kolonies in de Spaans-Amerikaanse oorlog van 1898 waar de VS de laatste resten van het eens zo machtig Spaans imperium opruimde en zelf de imperialistische rol in het Amerikaanse continent overnam. En toen de Spaanse dictator Francisco Franco in 1975 stierf trok Spanje zich terug van haar laatste kolonie in de Westelijke Sahara. Wederom een regio met een marginale economische waarde.

Misschien dat het nu voor Spanje ook eens tijd wordt om te realiseren dat de glorieperioden uit de 15de en de 16de eeuw allang achter haar liggen en het land de huidige realiteit onder ogen moet zien. In plaats van blind te wijzen naar de Spaanse ondeelbaarheid en iedere vorm van separatisme meteen de kop in te drukken, kan men beter de dialoog opzoeken en naar een oplossing zoeken. Ook kinderachtig gedrag jegens staten als Kosovo zou men eigenlijk niet meer mogen verwachten van een lidstaat van de Europese Unie.

[1] https://pure.uva.nl/ws/files/4317646/61197_295971.pdf.
[2] Anthony Aust, Handbook of international law p. 15.

Video
Delen

Uw naam

E-mail

Naam ontvanger

E-mail adres ontvanger

Uw bericht

Verstuur

Share

E-mail

Facebook

LinkedIn

Contact

Verstuur

Aanmelden

Verstuur