De toeslagenaffaire, een verhaal op zich?

Geschreven door Bart Blokker

Als Nederlandse burgers in het algemeen en rechtenstudenten in het bijzonder zijn we bekend met de toeslagenaffaire. Misschien weet je zelfs al dat de toeslagenaffaire een gevolg is van het gehanteerde fraudebeleid. Maar wist je ook al dat deze niet op zichzelf staat, dat dit geen eenmalig incident is maar een logisch gevolg van het instrumentaliseren van de sociale voorzieningen en afbraak van het monopolie van het strafrecht op het bestraffen van fraude?

Het is dus wachten tot het weer raak is.[1] Hoe zijn we hier terechtgekomen? De reden is redelijk simpel: de aanpak van fraude heeft de laatste jaren prioriteit gekregen bij zowel toeslagen als sociale uitkeringen.[2] Burgers willen dat belastinggeld niet in de zakken van fraudeurs verdwijnt en dat fraudeurs streng worden aangepakt. Vanuit deze gedachtegang werd het gehanteerde beleid door de overheid steeds strenger. Dit beleid leidt ertoe dat iedere ontvanger strikt wordt gecontroleerd op fraude, zelfs al is er geen enkel vermoeden daartoe. Wanneer er wel een vermoeden is van fraude zit je zwaar in de nesten, immers is het voldoende als je verdacht wordt van fraude om uitkeringen en toeslagen terug te vorderen zoals we in de toeslagenaffaire hebben gezien. Hierbij zijn kleine fouten in een anders volstrekt juiste aanvraag al genoeg om tot fraude te komen. Betalingsregelingen zijn uitgesloten voor personen die als fraudeur te boek staan.[3]

Men moet dus ineens de terugvordering betalen. Daarbij wordt er besloten tot terugvordering zonder enige inmenging van een rechter. Laten we de terugvorderingsprocedure voor fraude in het bestuursrecht vergelijken met een boete (voor bijvoorbeeld fraude) in het strafrecht vanuit de positie van iemand in de bijstand. Wanneer men in het strafrecht tot een veroordeling wil komen, dan dien je voor de rechter te komen en deze zal je pas straffen nadat je voor bent gekomen en je verhaal hebt kunnen doen. Je staat er hier niet alleen voor: je krijgt zelfs een advocaat toegewezen die voor jouw rechten waakt.

Wanneer echter het bestuursrecht wordt gebruikt om een toeslag of bijstandsuitkering stop te zetten en terug te vorderen dan kan dit allereerst worden gedaan – zonder tussenkomst van een rechter – door een besluit van een bestuursorgaan en vanaf dat moment ben je je uitkering kwijt. Vervolgens moet de burger tegen het stopzetten en de terugvordering in bezwaar gaan, en kan deze, nadat zijn bezwaar door hetzelfde bestuursorgaan is afgewezen, hiertegen in beroep bij de rechter. Dergelijke procedures vergen veel van een burger. Deze heeft geen uitkering, zit mogelijk al in de schulden door de terugvordering en moet een advocaat zoeken om hem hierdoorheen te loodsen. Deze krijgt niet zoals in het strafrecht een advocaat toegewezen. Het argument dat de burger voor zichzelf kan opkomen bij de bestuursrechter vangt geen bot. De bedoelde beschermingen binnen het bestuursrecht zijn daar te zwak voor, zoals zichtbaar is geworden in de toeslagenaffaire. Zonder inhoudelijke kennis van zaken wordt de burger (nog sneller) door de machtige overheid gepasseerd in de rechtszaal.

Is er dan geen verschil tussen het strafrecht en het bestuursrecht? Immers wordt hier geen straf opgelegd; er wordt enkel geld teruggevorderd dat  iemand gratis van de overheid heeft gekregen. Dat is toch geen straf? In mijn optiek is er in de praktijk echter geen groot verschil, of de rechter nou een boete oplegt voor 5.000 euro, of dat de belastingdienst 5.000 euro aan bijstandsgeld terugvordert, de kans dat de burger die gebruikmaakt van sociale voorzieningen dit geld heeft, is bijna nihil. Daarbij is de bijstand naar zijn bedoeling het minimum dat nodig is om in je bestaan te voorzien. Dit wegnemen is een zeer zware sanctie. De overheid hanteert bij de terugvordering een zeer strikt beleid. Zij kijkt niet naar welke schade zij met deze handeling aanricht (los van de vraag of het vermoeden van fraude juist is) en hierdoor wordt enorme schade aangericht. In de toeslagenaffaire hebben we gezien dat €36.000 aan teruggevorderde kindertoeslag kan leiden tot meer dan €100.000 aan schulden.[4]

Stel nu een burger heeft zijn bijstand teruggevorderd gekregen en is met een advocaat hiertegen in bezwaar en vervolgens beroep gegaan. Zelfs dan loopt de burger nog tegen een probleem aan, want de toetsing door de rechter is binnen het bestuursrecht zeer terughoudend. Men toetst binnen het bestuursrecht vanuit de veronderstelling dat de overheid juist heeft gehandeld.[5] Daarbij wordt er een grote mate van beleidsruimte gegeven aan het bestuursorgaan binnen het bestuursrecht.[6] Dit houdt in dat een rechter niet kijkt of de keuze de juiste is, maar eerder of binnen de ruimte die het bestuursorgaan wettelijk heeft deze keuze genomen kon worden.

Dit leidt ertoe dat zaken die op binnen het grijsgebied van strafrecht en bestuursrecht spelen, zeer anders behandeld worden. In het strafrecht moet men zeer zeker zijn van zijn zaak om tot een veroordeling te komen. Hier dient immers niet enkel een vermoeden te zijn, maar onomstotelijk bewijs dat fraude is gepleegd. Dit is een kernbeginsel van het strafrecht: de verdachte is onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Die drempel is binnen het bestuursrecht (een stuk) lager en deze drempel vereist enkel dat het bestuursorgaan volgens de rechter binnen zijn beleidsruimte handelt en deze beslissing dus had mogen nemen. Als gevolg hiervan is er een gigantische ongelijkheid binnen het Nederlandse recht tussen het strafrecht en het bestuursrecht.

Afronding
Samengevat is de drempel om bestuursrechtelijk terug te vorderen een stuk lager dan de drempel voor een strafrechtelijke veroordeling. In de praktijk komt een terugvordering en boete voor de ontvanger feitelijk op hetzelfde neer door de inkomenssituatie. De toetsing van terugvordering binnen het bestuursrecht is ondermaats vergeleken met het strafrecht door de oppervlakkige toetsing die haar kenmerkt. Daarnaast is de rechtsbijstand binnen het bestuursrecht een stuk minder vanzelfsprekend.

Er kan daarom geconcludeerd worden dat het huidige toeslagen- en sociale zekerheidssysteem op het gebied van rechtsbescherming faalt: de focus op het vinden en bestraffen van fraudeurs raakt onschuldige burgers en brengt mensen dieper in de problemen. Terugvordering bij fraudeurs klinkt als een goed idee maar heeft in de praktijk grote negatieve gevolgen.  De menselijke maat is in het stelsel verdwenen. Waar in het strafrecht naar de persoon wordt gekeken om te zorgen dat deze in de toekomst op zijn pootjes terecht komt, wordt bij terugvordering naar niks anders dan de letter van de wet gekeken. Hierdoor kunnen om enkele duizenden euro’s complete levens van burgers en hun kinderen verwoest worden, zoals de toeslagenaffaire illustreert. Dit kost de maatschappij op lange termijn veel meer dan enkele gevallen van fraude ooit zouden kunnen kosten.

Het zou dan ook beter zijn om tot een herwaardering te komen ten aanzien van de fraudeaanpak. Eveneens dient bij de bestuursrechtelijke fraudeaanpak geaccepteerd te worden dat net zoals binnen het strafrecht, om onschuldige slachtoffers te voorkomen, niet iedereen die schuldig is ook daadwerkelijk gestraft kan worden. Daarnaast dienen de bestuursorganen zich af te vragen wat de gevolgen zijn van terugvordering en stopzetting, immers heeft niemand baat bij het terugvorderen van 10.000 euro dat leidt tot een permanente distantie van de maatschappij met alle mogelijke gevolgen van dien. Ten slotte dienen de rechters zich beter bewust te zijn van hun rol en hogere eisen te stellen aan besluiten van bestuursorganen en in het bijzonder aan besluiten die raakvlakken hebben met het strafrecht. Alleen op deze wijze kan de toeslagenaffaire een verhaal op zichzelf blijven.

[1] https://www.nporadio1.nl/nieuws/politiek/8a827e90-0c5a-41a1-aa67-4fe0f1a99023/aanpak-bijstandsfraude-komt-angstaanjagend-overeen-met-toeslagenaffaire.
[2] https://www.nu.nl/economie/6102039/tijdlijn-toeslagenaffaire-van-harde-aanpak-naar-kwijtschelden-schulden.html.
[3] https://www.nu.nl/economie/6102039/tijdlijn-toeslagenaffaire-van-harde-aanpak-naar-kwijtschelden-schulden.html.
[4] https://www.destentor.nl/deventer/peter-uit-deventer-werd-slachtoffer-van-de-toeslagenaffaire-ik-kan-mijn-kinderen-niet-eens-naar-zwemles-sturen~add11b4e/.
[5] https://www.trouw.nl/opinie/de-raad-van-state-beschermt-de-macht-en-maakt-daarmee-burgers-weerloos-tegen-de-overheid~b2a00593/.
[6] https://www.trouw.nl/opinie/is-de-de-raad-van-state-in-staat-zelf-lering-te-trekken-uit-de-toeslagenaffaire~bf892a2e/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F.

Video
Delen

Uw naam

E-mail

Naam ontvanger

E-mail adres ontvanger

Uw bericht

Verstuur

Share

E-mail

Facebook

LinkedIn

Contact

Verstuur

Aanmelden

Verstuur